The memory of a cemetery 

For many Polish people Jewish burial grounds are not cemeteries. The Sociologist Sławomir Kapralski referring back to the research he  carried out in the eighties recalls,  “I talked to many residents of towns and villages and for as long I carried on  asking  them about the whereabouts of the  Jewish  cemeteries I had  great difficulty in getting them to tell  me where they were. People simply just did not understand. The difficulties disappeared as soon as I started using the local descriptions e.g.  Kirkut or okopisko (loosely translated - trench).  For these people they were not cemeteries, they were places of a completely different order.

In nearly every town of the Świętokrzyskie Voivodship there was a cemetery were Jews had been buried. With the murder of the Jewish population the cemeteries invariably started to die. To begin with their desecration was begun by the Germans who trampled on the greaves and plundered the Matzevots. With time the Polish authorities closed them down, forbidding their use since no one was no longer being buried there.  Later on local people played their part in the demise of the forsaken and neglected last resting places of their former Jewish neighbours; using the Matzevots abandoned at the time of the war for reinforcing pavements, river banks, house foundations or driveways.  It is unimaginable that a similar fate could befall the tombstones of a Christian burial ground, even those which had not been cared for some considerable time.

There is place in the vicinity of Kielce where the foundations of every other house conceal remnants of tombstones from nearby Jewish cemeteries. In the town of Opatów there is a children’s playground sited on a cemetery and a concert bowl on the burial place of an eminent spiritual leader. I know a woman who was forced out of a small town where she lived and ran a shop just because she had tried to dig up the Matzevots, which made up the pavement outside her shop, in order to return them to the cemetery.  

In the same statement made by Kapralski he goes on to say  – “Yet again here we touch upon the ultimate question, the matter of death, the matter of what next, as well as who will be in a better position on the  final judgement day. It was during my travels at that time I became totally convinced that Poles from rural areas were absolutely certain that Jews were buried in a seated position so that they could rise a lot faster on the final judgement day. As to why Jewish cemeteries were situated on hills and uplands a similar interpretation was offered – because from there it was obviously a lot closer to heaven. But in all reality they were simply tracts of land that nobody wanted.”   

Jews were strangers but unlike members of the Orthodox Church or the Roma. They were seen as outsiders, perceived as those people, who had rejected what we as Catholics had chosen.  Through their perversity became our antagonists, as much in life as after death.

Thanks to changes made after the close of the Vatican Council and above all thanks to the great Pope, John Paul II, we know that Jews are, neither strangers nor foes but on the contrary   are friends and our brethren in the belief in one God – the same God and  a people elected at the very beginning by God and remaining so to this present day and the end of time.

Is it acceptable to scorn our brethren’s grave? Can a Christian remain a true Christian by condoning an act of desecration of any graveside and perish the thought of any such  complicity ? Can we honour the memory of our departed parents with due respect whilst trampling on a neighbouring grave just because no one has placed flowers or lit candles there? The answer to these questions is unequivocally no.

Jewish cemeteries, even if resembling patches of abandoned land are holy ground just as all other cemeteries and if not an apparent responsibility, an obvious holy obligation of ours. They are holy, like our memory of all the dead and our dearest departed and this should without fail, include our Jewish brothers and sisters.

And this is exactly what transpired in Bodzentyn. Fr Leszek Sikorki fulfilled his Christian and civil duty by embracing under his care the remains of deceased Jews, who once walked the same streets, lived in the same houses, were born there, were happy and sad there,  and in the end died there. Just like us.

Bogdan Białek

Chairman of the Jan Karski Society

W jednej z podkieleckich miejscowości co drugi dom w swoich fundamentach skrywa fragmenty nagrobków z pobliskich żydowskich cmentarzy. W Opatowie na cmentarzu jest plac zabaw dla dzieci, na grobie ważnego duchownego stoi muszla koncertowa. Znam kobietę, mieszkankę niewielkiego miasteczka, która odkryła, że chodnik  przed jej sklepem ułożony jest z macew. Gdy zaczęła je wygrzebywać i znosić z powrotem na cmentarz, miejscowi zmusili ja do opuszczenia miasta.  

 W tej samej wypowiedzi Kapralski dodaje – „Dotykamy tu znowu sprawy ostatecznej, sprawy śmierci, sprawy tego, co będzie „po”, i tego, kto w dniu Sądu Ostatecznego będzie w lepszej pozycji. W czasie moich podróży przekonałem się, że Polacy z terenów wiejskich byli absolutnie przekonani, że Żydzi byli chowani w pozycji siedzącej po to, żeby mogli szybciej wstać, kiedy będzie Sąd Ostateczny. Podobnie interpretowano to, dlaczego na terenach górskich cmentarze żydowskie były na wzgórzach – stamtąd było przecież bliżej do nieba. Tymczasem to były tereny, których po prostu nikt nie chciał.”

Żydzi byli obcy, ale nie tak jak prawosławni, czy Cyganie. Byli nie-swoimi, tymi, którzy odrzucili to, co myśmy, katolicy, wybrali. Przez swoją przewrotność stali się naszymi nieprzyjaciółmi, tak za życia jak i po śmierci.

Już wiemy, dzięki zmianom posoborowym, ale  przede wszystkim dzięki wielkiemu Papieżowi Janowi Pawłowi II, że Żydzi nie tylko nie są obcymi, nie są nieprzyjaciółmi, ale wręcz są naszymi najbliższymi, są naszymi braćmi w wierze w Jedynego, tego samego Boga. Lud najpierw wybrany przez Boga pozostał nim do dzisiaj, aż do końca dziejów. Czy godzi się wzgardzać grobem swego brata? Czy chrześcijanin może pozostać chrześcijaninem godząc się na, albo nie daj Boże nawet dopuszczając się samemu, bezczeszczenia jakiegokolwiek grobu?

Czy można godnie czcić pamięć o swoich zmarłych rodzicach depcząc sąsiedni grób, tylko dlatego, że nikt na nim nie zapalił lampki, nie położył kwiatów? Nie można.

Żydowskie cmentarze, skrawki opuszczonej ziemi. Są naszym obowiązkiem, świętym obowiązkiem, tak jak świętą jest ziemia wszystkich cmentarzy, tak jak świętą jest pamięć o naszych wszystkich zmarłych, naszych drogich zmarłych, do których już najwyższy czas włączyć  żydowskich braci i siostry.

To właśnie wydarzyło się w Bodzentynie. Ks. Leszek Sikorski spełniając swój chrześcijański i ludzki obowiązek włączył w swoją opiekę żydowskich zmarłych, którzy chodzili po tych samych ulicach, mieszkali w tych samych domach, rodzili się tam, radowali i smucili, umierali. Tak jak my.

Bogdan Białek

Prezes Stowarzyszenia im. Jana Karskiego